Gas Light (στην κυριολεξία σημαίνει: Φωτισμός Αερίου, αλλά εδώ…)

Το τραγικό δυστύχημα στο εργοστάσιο τροφίμων όπου πέντε γυναίκες-μητέρες- εργαζόμενες της βραδινής βάρδιας κάηκαν από την έκρηξη προπανίου, μου δημιούργησε συνειρμούς που παραπέμπουν σε μια καινούρια (;) μορφή ψυχολογικής βίας που λέγεται "Gaslighting".

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Gaslighting: Είναι η απόπειρα του δράστη να χειραγωγήσει κάποιον με ψυχολογικά τρικ, ώστε το θύμα τελικά να αμφισβητεί την ορθότητα της σκέψης του, την πραγματικότητα, τις αναμνήσεις του, την αλήθεια των συναισθημάτων του. (www.barmer.de).

Ο όρος προέρχεται από το βρετανικό θεατρικό έργο "Gas Light" του Patrick Hamilton το 1938, όπου ένας σύζυγος προσπαθεί να τρελάνει τη σύζυγό του μέσα από διάφορες τεχνικές, για να αμφισβητήσει η ίδια τη λογική της. Αυτό το κάνει με την παραποίηση και αλλαγή μικρών λεπτομερειών στο περιβάλλον τους και μετά με το να επιμένει πως αυτή κάνει λάθος όταν παρατηρεί τις αλλαγές, πως δεν θυμάται τα πράγματα καλά ή πως έχει παραισθήσεις όταν του αναφέρει τις αλλαγές αυτές.

Μια από αυτές τις αλλαγές στο περιβάλλον ήταν το περιοδικό τρεμόπαιγμα στον φωτισμό του σπιτιού όπου διέμενε το ζευγάρι, το οποίο συνέβαινε όταν ο άνδρας χρησιμοποιούσε τον αεριοφωτισμό στο επάνω διαμέρισμα και αφότου είχε δολοφονήσει μια άλλη γυναίκα. Όταν η σύζυγός του τον ρωτά για το φαινόμενο του φωτισμού, εκείνος το αρνείται λέγοντας ότι το φαντάστηκε.

Το 1944 το έργo με τίτλο Gaslight μεταφέρεται στη μεγάλη οθόνη από την εταιρεία παραγωγής Metron – Goldwyn –Mayer με τον Charles Boyer και την Ingrid Bergman στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Η ταινία διηγείται την ιστορία μιας νεαρής πλούσιας γυναίκας, της οποίας ο σύζυγος, για να οικειοποιηθεί την περιουσία της την χειραγωγεί σιγά-σιγά, ώστε αυτή τελικά πιστεύει ότι τρελαίνεται.

Ενώ ο όρος υπάρχει από το 1938, μόλις το 2018 τα λεξικά της Οξφόρδης συμπεριλαμβάνουν το gaslighing ως μία από τις "λέξεις της χρονιάς".

Σύμφωνα με την Paige L., Sweet (2019) το gaslighting ως κοινωνικό φαινόμενο έχει έμφυλη διάσταση. Ως πρακτική αποδίδει όταν λαμβάνει χώρα μέσα σε άνισες προσωπικές σχέσεις και οι δράστες ενεργοποιούν τα έμφυλα στερεότυπα για να πετύχουν το σκοπό τους. Ένα σαφές παράδειγμα είναι η στερεοτυπική αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι πολύ συναισθηματικές και δεν μπορούν να ελέγξουν τα συναισθήματά τους.

Μια έρευνα του National Domestic Violence (ΗΠΑ) κατέδειξε , ότι το 74% των γυναικών θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας βίωσε gaslighting από τον σύζυγό τους (Conrad, 2023). Ανάλογα αποτελέσματα είχε καταδείξει και η έρευνα της Τηλεφωνικής Γραμμής για την Ενδοοικογενειακή Βία των ΗΠΑ του 2014.

Ωστόσο, το φαινόμενο gaslighting δεν εμφανίζεται μόνο μέσα στο γάμο, αλλά και στο σχολικό περιβάλλον, στην πολιτική, αφορά επίσης σχέσεις μεταξύ των μελών μιας οικογένειας , "φιλικές σχέσεις", συναδελφικές σχέσεις, σχέσεις προϊσταμένου-υφισταμένου κ.λ.π.

Υπάρχουν πολλές τεχνικές χειραγώγησης που χρησιμοποιούνται, όπως:

• H άρνηση της πραγματικότητας, όπου ο δράστης προσποιείται πως δεν θυμάται κάτι που έκανε ή που είπε ή πως έγιναν πραγματικά κάποια γεγονότα.

"Εγώ ποτέ δεν είπα κάτι τέτοιο, από το μυαλό σου το έβγαλες“.

"Πότε έγινε αυτό; Τα φαντάζεσαι όλα“.

"Μάλλον δεν τα θυμάσαι καλά ούτε και σ` αυτή την περίπτωση“.

• Η υποβάθμιση ενός θέματος, με σκοπό να πιστέψει το θύμα πως οι σκέψεις, τα όρια και οι απόψεις του δεν έχουν τόση σημασία.

"Θα αφήσεις αυτό το ασήμαντο πράγμα να χαλάσει τη σχέση μας;“

"Παραείσαι ευαίσθητη…“

• H έλλειψη κατανόησης ή συνεννόησης. Ο δράστης αρνείται να συζητήσει, να ακούσει τα συναισθήματα του θύματος, αλλά και να μοιρασθεί τα δικά του.

"Δεν μπορώ να συζητήσω πάλι τα ίδια και τα ίδια.“

• Η αλλαγή του θέματος συζήτησης με στόχο τον έλεγχο της κατάστασης, με φράσεις όπως:

"Πως σου ήρθε πάλι αυτή η τρελή ιδέα, δεν έχει καμία σχέση αυτό.“

"Αρκετά, δεν θα το συζητήσουμε άλλο, το κάνεις επίτηδες.“

Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε πως για να χαρακτηριστούν αυτές οι συμπεριφορές gaslighting θα πρέπει να είναι συνεχείς και επαναλαμβανόμενες και όχι να συμβαίνουν απλώς μια φορά. Όλοι και όλες μπορεί να τύχει να διαφωνήσουμε για το αν θυμόμαστε καλά κάτι ή όχι. Δεν σημαίνει ότι μια μεμονωμένη διαφωνία ή συζήτηση είναι τακτική χειραγώγησης.

Οι συνέπειες για το θύμα του gaslighting

• Δεν εμπιστεύεται την ίδια του την αντίληψη
• Μπερδεύεται όλο και περισσότερο,
• Έχει περιορισμένη αυτοεκτίμηση, και διαρκώς μειούμενο αυτοσεβασμό
• Νοιώθει σύγχυση (Lancer, 2018), νοιώθει ότι δεν έχει ελπίδα
• Εξαντλείται συναισθηματικά
• Εμφανίζει έλλειψη χαράς στη ζωή
• Αισθάνεται Απομόνωση,
• Δυσκολεύεται να εμπιστευτεί άλλους
• Υποφέρει από βαριά κατάθλιψη/ ψυχικά τραύματα (Nall 2020)
• Υποφέρει από Διαταραχές άγχους και σε κάποιες περιπτώσεις
• Κάνει αυτοκτονικές σκέψεις

Που μπορείς να απευθυνθείς

Στην τηλεφωνική γραμμή SOS 15900

Στα 27 Συμβουλευτικά κέντρα των Δήμων

Σε ειδικούς επαγγελματίες Ψυχολόγους& κοινωνικούς λειτουργούς

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Sweet, Paige (2019).“The sociology of Gaslighing”, American Sociological Review, 84(5):851-875
Conrad, M (6April 2023) Was ist Gaslighting?
Campbell, W.K. & Miller, J.D. (Hrsg) (2011). Handbuch des Narzissmus und der narzisstischen Persönlichkeitsstörung
Warshaw, Carole, Lyon, Eleanor, Bland, Patricia, Helther, Phillips,& Hooper, Mikisha (2014) Report from the National Center on Domestic Violence, Trauma & Mental Health and the National Domestic Violence Hotline
www.barmer.de
www.aok.de
www.ikk-classik.de
www.apollohospitals.com
www.bayern-gegen-gewalt.de
www.lifelessons.co.uk